اتىراۋ وبلىسى
جالپى مالىمەت. اتىراۋ وبلىسى باتىسىندا رەسەيدىڭ استراحان وبلىسىمەن شەكارالاسادى، وڭتۇستىك شەكاراسى كاسپيي تەڭىزىنىڭ جاعالاۋىمەن وتەدى.اتىراۋ وبلىسى قازاقستاننىڭ باتىس ايماقتارىنىڭ قاتارىنا كىرەدى. ونىڭ اۋماعى سالىcتىرمالى تۇردە ۇلكەن ەمەس – 118،6 مىڭ كم2. بۇل – 20 وبلىستىڭ ىشىندەگى 13-ءشى ورىن.
2026 جىلعى 1 قاŋتارعا وبلىس حالقىنىŋ سانى 715،9 مىŋ ادامدى قūرادى، سونىŋ يşيندە قالالىقتار – 392،9 مىŋ ادام، اۇىلدىقتار – 323 مىŋ ادام.
اكىمشىلىك ءبولىنىسى. ايماقتىڭ وبلىس ورتالىعى – اتىراۋ قالاسى. وبلىستا 2 قالا (اتىراۋ، كۇلسارى) جانە 165 اۋىل بار. وبلىس اۋماعى اتىراۋ قالاسىنان جانە 7 اۋىلدىق وكرۋگتەن (يندەر، جىلىوي، يساتاي، ماقات، ماحامبەت، قۇرمانعازى، قىزىلقوعا) تۇرادى.
وبلىس ورتالىعى جانە وبلىس تاريحى. كوبىنەسە «قازاقستاننىڭ مۇنايلى استاناسى» دەپ اتالاتىن اتىراۋ قالاسى اتىراۋ وبلىسىنىڭ وڭتۇستىگىندە، جايىق وزەنىنىڭ كاسپيي تەڭىزىنە قۇيىلاتىن ساعاسىندا ورنالاسقان.
قالا تاريحى ءxvىى عاسىردان باستاۋ الادى. بۇل جەرگە 1640 جىلى كوپەس گۋريي نازاروۆ اعاش ەلدى مەكەنىن سالعان، كەيىن مۇندا يايتسك كازاك اسكەريلەرىنىڭ باسقارۋىندا بولعان يايتسك تاس قالاشىعى پايدا بولعان (كەيىن تومەن يايتسك بولىپ وزگەرتىلگەن).
ءxىx عاسىردان باستاپ ەلدى مەكەن نەگىزىن قالاۋشىسىنىڭ ەسىمىمەن گۋرەۆ قالاشىعى، كەيىن جاي عانا گۋرەۆ دەپ اتالعان. بۇل اتاۋعا قالا 1991 جىلعا دەيىن يە بولدى. ەلىمىز تاۋەلسىزدىك العاننان كەيىن قالالىق حالىق دەپۋتاتتارى كەڭەسى شاھاردىڭ اتىن اتىراۋ دەپ وزگەرتتى. بۇل ءسوز قازاق تىلىنەن اۋدارعاندا «وزەن ساعاسى» «دەلتا رەكي» دەگەن ماعىنانى بىلدىرەدى.
1938 جىلى قازكسر قۇرامىندا ورتالىعى گۋرەۆ قالاسى بولعان گۋرەۆ وبلىسى قۇرىلدى. ول كەزدە وبلىس قازىرگىگە قاراعاندا كەڭ اۋماقتى الىپ جاتتى. ونىڭ قۇرامىنا قازىرگى ماڭعىستاۋ وبلىسىنىڭ اۋماعى، بىرقاتار اقتوبە اۋداندارى كىرەتىن جانە ول رەسەي، تۇركمەنستان، وزبەكستان مەملەكەتتەرىمەن شەكارالاساتىن.
ماڭعىشلاق تابيعي بايلىعىنىڭ اشىلۋى مەن شەۆچەنكو (قازىرگى اقتاۋ) قالاسىنىڭ قۇرىلىسىنان كەيىن وبلىس اۋماعى ماڭعىشلاق جانە گۋرەۆ وبلىستارىنا ءبولىندى. 1991 جىلدىڭ 9 قازانىنان باستاپ گۋرەۆ وبلىسى اتىراۋ وبلىسى بولىپ وزگەرتىلدى.
تابيعي-كليماتتىق جاعدايى. وبلىس كاسپيي ماڭى القابىنىڭ سولتۇستىك-شىعىس بولىگىندە ورنالاسقان. ول جەم قىراتى مەن ءۇستىرتتىڭ باتىس بولىگىن الىپ جاتىر. اۋماقتىڭ باسىم بولىگى جازىق دالا، سولتۇستىكتەن وڭتۇستىككە قاراي كولبەۋ. سولتۇستىك ايماعىنىڭ جەر بەدەرى تەڭىز دەڭگەيىنەن 200 مەتر بيىكتىك، ال وڭتۇستىگىندە 20 مەتر تومەن ورنالاسقان.
اتىراۋ وبلىسى جەرلەرىنىڭ باسىم بولىگىن قىرقا جانە بارقان قۇمدارى الىپ جاتىر. وبلىستىڭ سولتۇستىگىندە جۋسان-سورتاڭدى، ال وڭتۇستىگىندە جۋسان-بۇتالى وسىمدىكتەر باسىم. كاسپيي تەڭىزى جاعالاۋىندا قامىس قوپاسى، وزەن جانە كول القاپتارىندا تەرەك مەن تال كوپ وسەدى. جانۋارلاردان بۇل جەردە قاسقىر، تۇلكى، قوساياق، قابان، اقبوكەن مەكەندەيدى، قۇستاردان دالا قىرانى مەن دۋاداق تىرشىلىك ەتەدى. كاسپيي تەڭىزى مەن جايىق وزەنىنەن بەكىرە، اقسەركە، شوقىر سياقتى اسىل تۇقىمدى كاسىپتىك بالىق اۋلانادى.
وبلىستا تۇشى سۋ قورى جەتكىلىكسىز. كاسپيي تەڭىزى باسسەيىنىنە جاتاتىن وزەندەر از. ايماقتىڭ ەڭ ءىرى وزەنى - جايىق. وزەن اڭعارلارى مەن كاسپييدىڭ جاعالاۋىندا جاز مەزگىلىندە كەۋىپ، سورتاڭعا اينالاتىن شاعىن كولدەر كوپ.
وبلىستىڭ كليماتى كونتينەنتالدى، مۇندا قىستا قار از، جازى قۇرعاق ءارى ىستىق. قاڭتاردىڭ ورتاشا تەمپەراتۋراسى -3-5 ºس، شىلدە ايىنىڭ ورتاشا تەمپەراتۋراسى – 24-25 ºس كورسەتەدى.
اتىراۋ وبلىسىنىڭ جەر قويناۋى كومىرسۋتەككە باي. تەڭىز، قۇلسارى، بايشوناس، قاراارنا، كەڭباي جانە ت.ب. كەن ورىندارىندا مۇناي مەن گاز قورى بار. سونىمەن قاتار وبلىستا ناتريي جانە كاليي تۇزدارىنىڭ كەن ورىندارى كەزدەسەدى.
ەكونوميكاسى. ايماق ەكونوميكاسى نەگىزىنەن مۇناي وندىرىسىنە باعىتتالعان. 2015 جىلى ونەركاسىپتىك ءونىم مولشەرى 13،1 ترلن تەڭگەنى قۇرادى. وسى كورسەتكىش ارقىلى اتىراۋ وبلىسى ەلىمىزدىڭ باسقا ايماقتارىنىڭ الدىندا كوش باستادى. الايدا 2015 جىلى اۋىل شارۋاشىلىعى ءونىمىنىڭ جالپى كولەمى 52،4 ملرد تەڭگەنى عانا قۇرادى. بۇل – ايماق ەكونوميكاسىنىڭ ناقتى قاي باعىتقا باعىتتالعانىنىڭ ناقتى كورسەتكىشى.
وبلىستىڭ ءىرى كاسىپورىندارىنا «اتىراۋ مۇناي وڭدەۋ زاۋىتى»، «تەڭىزشەۆرويل»، «ەمبىمۇنايگاز»، «ncoc.nv»، «اتىراۋ نەفتەماش» جانە ت.ب. جاتادى. مۇنايحيميا ونەركاسىبىنەن باسقا وبلىستا ماشينا قۇراستىرۋ، ازىق-تۇلىك ونەركاسىبى جانە قۇرىلىس يندۋسترياسى دامىعان. وبلىس اۋماعىنان اتىراۋ-ور، وزەن-اتىراۋ-سامارا، اتىراۋ- نوۆوروسسييسك مۇناي قۇبىرلارى وتەدى.
ءتۋريزمى. تۋريزم سالاسى ءوڭىر ەكونوميكاسىنىڭ باسىم باعىتتارىنىڭ ءبىرى بولىپ سانالادى. وبلىستا ءتۋريزمنىڭ تاريحي-مادەني (ولكەنىڭ سالت-داستۇرىمەن، تاريحىمەن تانىسۋ)، سپورتتىق-اۋەسقويلىق (بالىق جانە اڭ اۋلاۋ)، ەتنوگرافيالىق جانە ساۋىقتىرۋ سەكىلدى تۇرلەرىن دامىتۋعا مۇمكىندىكتەرى بار.
اتىراۋ وبلىسى زور ەكونوميكالىق الەۋەتىنە بايلانىستى، قازاقستاننىڭ الەۋمەتتىك – ەكونوميكالىق دامۋىندا ەرەكشە ورىن الادى. جىل سايىن شەت ەل قاتىسۋىمەن كومپانيالار سانى ارتۋدا. قازىرگى كەزدە وبلىس الەمنىڭ 50-دەن اسا ەلدەرىمەن تىعىز ىنتىماقتاسۋدا. وبلىستا 1000-نان اسا بىرىككەن جانە شەتەل كاسىپورىندارى قۇرىلىپ، جۇمىس جاساۋدا.
بۇل ىنتىماقتاستىق، وبلىسقا زاماناۋي مەنەدجمەنت، ناعىز زاماناۋي تەحنولوگيالار، ەڭ جاڭا دۇنيەجۇزىلىك يننوۆاتسيالىق ازىرلەمەلەردى تارتۋعا، ول ءوز سوڭىندا، ىسكەرلىك ءتۋريزمنىڭ جانە ءتۋريزمنىڭ باسقا دا تۇرلەرىن دامىتۋعا ۇلەسىن قوسادى.
قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ تۋريستيفيكاتسيا كارتاسىنا اتىراۋ وبلىسىنان رەسپۋبليكالىق جانە وڭىرلىك دەڭگەيدە 6 تۋريستىك وبەكت ەنگىزىلگەن. ولار:
- رەسپۋبليكالىق دەڭگەيدە - اتىراۋ وبلىسىنىڭ "ورتاعاسىرلىق سارايشىق" كەشەنى.
- وڭىرلىك دەڭگەيدە:
اتىراۋ وبلىسىنىڭ "اقجايىق" مەملەكەتتىك تابيعي رەزەرۆاتى.
اتىراۋ وبلىسىنىڭ يندەر تۇزدى كولى.
اتىراۋ وبلىسىنىڭ نارىن قۇمدارى.
اتىراۋ وبلىسىنىڭ "اقكەگەرشين" بور تاۋلارى.
اتىراۋ وبلىسىنىڭ لوتوس القاپتارى.
سونىمەن قاتار، اتىراۋ وبلىسىنىڭ اۋماعىندا تۋريستەردىڭ قىزىعۋشىلىعىن تۋدىراتىن تاريحي-مادەني ماڭىزى بار بىرنەشە تۋريستىك نىساندار مەن دەمالىس ورىندارى ورنالاسقان. تۋريستەردىڭ ەڭ كوپ كەلەتىن جەرى «اق جايىق» مەملەكەتتىك تابيعي رەزەرۆاتى. رەزەرۆات اۋماعىندا 2 باعىتتا «تابيعات الەمى» جانە «سۋ الەمى» اتتى ەكولوگيالىق مارشرۋتتار ىسكە قوسىلعان. 2022 جىلدىڭ 12 ايىنا ىشكى مارشرۋتتار بويىنشا 500 دەن استام تۋريستەردى قابىلدادى.
ماحامبەت اۋدانىنداعى سارايشىق قالاشىعى، تۋريستەردىڭ ەڭ كوپ باراتىن ورىنداردىڭ ءبىرى، يندەر اۋدانىندا ورنالاسقان يندەر تۇزدى كولى، يساتاي اۋدانىنداعى نارىن قۇمى، جىلىوي اۋدانىندا بىرنەشە قاسيەتتى ورىندار مەن مادەني ەسكەرتكىشتەر بار. قۇلسارى قالاسىنان 64 شاقىرىم جەردە اقمەشىت قورىمى، قۇلشان اتا، "التىن ادام" تابىلعان ارالتوبە قورىمى، اقكەرەگەشىن تاۋلارى، يمانقارا ۇڭگىرى، قۇرمانعازى اۋدانىنداعى قيعاش وزەنىنىڭ جاعالاۋى. مۇندا بىرنەشە تۋريستىك بازالار سالىنۋدا، جىل سايىن كوكتەم مەن كۇز مەزگىلدەرىندە اڭ اۋلاۋعا جانە بالىق اۋلاۋعا قازاقستاندىق جانە شەتەلدىك تۋريستەر كوپتەپ كەلەدى.
قۇرمانعازى اۋدانىنىڭ اۋماعىندا قيعاش وزەنىندە الەمدە سيرەك كەزدەسەتىن لوتوس گۇلى وسەدى. تابيعي جاعدايدا عانا ءوسىپ كەلە جاتقان لوتوس قازاقستاندا وتاندىق ءتۋريزمدى دامىتۋ ءۇشىن بۇرىن-سوڭدى بولماعان مۇمكىندىك تۋعىزۋدا.
قۇرمانعازى اۋدانىندا تۋريستىك بالىق اۋلاۋ بازالاردىڭ سانى ارتۋدا. ماۋسىمدىق ۋاقىتتا لوتوس القابىنا، تۋريستىك بالىق اۋلاۋ بازالارىنا دەمالۋعا كەلەتىن تۋريستەردىڭ اعىمى ەداۋىر ارتقان. سەبەبى كورشىلەس استراحان وبلىسىنان بالىق اۋلاۋعا، دەمالۋعا كوپتەپ تۋريستەر كەلۋدە. شامامەن لوتوس القابىنا، تۋريستىك بازالارعا ماۋسىمدىق كەزدە 5 مىڭنان استام تۋريستەر كەلەدى.